एका पेगमध्ये, बिअरमध्ये किंवा वाइनच्या ग्लासमध्ये किती अल्कोहोल असते?
हार्ड ड्रिंकचा (व्हिस्की, रम वगैरे) 30 ml चा पेग म्हणजे सुमारे 1 स्टँडर्ड ड्रिंक. स्ट्राँग बिअरची 650 ml ची बाटली म्हणजे सुमारे 4. कोणत्याही पेयाचा हिशोब त्याचे माप आणि लेबलवरची अल्कोहोलची टक्केवारी यांवरून करता येतो.
माहितीची शेवटची तपासणी: 11 ऑक्टोबर, 2026
ही मार्गदर्शिका इंग्रजीतून अनुवादित केली आहे. काही स्पष्ट नसल्यास इंग्रजी आवृत्ती प्रमाण मानावी. Read in English
थोडक्यात
- भारतात 1 स्टँडर्ड ड्रिंक म्हणजे 10 ग्रॅम शुद्ध अल्कोहोल. 42.8% अल्कोहोल असलेल्या हार्ड ड्रिंकचा 30 ml चा पेग म्हणजे सुमारे 1 स्टँडर्ड ड्रिंक.
- 8% अल्कोहोल असलेल्या स्ट्राँग बिअरची 650 ml ची बाटली म्हणजे सुमारे 4 स्टँडर्ड ड्रिंक. 12% अल्कोहोल असलेल्या वाइनचा 150 ml चा ग्लास म्हणजे सुमारे 1.4.
- लेबलवरची अल्कोहोलची टक्केवारी वाचा आणि तुम्ही नेहमी किती ओतता ते एकदा मोजून पाहा. लोक अनेकदा त्यांना वाटते त्यापेक्षा जास्त ओततात.
- अल्कोहोल कितीही कमी घेतले तरी धोका असतोच. जितके कमी, तितके जास्त सुरक्षित. लेबल नसलेली दारू टाळा.
- तुम्ही रोज जास्त पीत असाल, तर अचानक पिणे थांबवू नका. आधी डॉक्टरांशी बोला. आपत्कालीन परिस्थितीत 112 वर कॉल करा.
ग्लास नव्हे, अल्कोहोल मोजा
पेग, ग्लास आणि बाटल्या वेगवेगळ्या मापाच्या असतात, आणि प्रत्येक पेयात अल्कोहोलची टक्केवारीही वेगळी असते. त्यामुळे ग्लास मोजून तुम्ही किती अल्कोहोल घेतले ते कळत नाही. महत्त्वाचे आहे ते पेयातील शुद्ध अल्कोहोल.
शुद्ध अल्कोहोल ग्रॅममध्ये मोजले जाते. जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) तिच्या AUDIT या मद्यपानाविषयीच्या तपासणी प्रश्नावलीत 10 ग्रॅम म्हणजे 1 स्टँडर्ड ड्रिंक असे धरते. भारताची अन्न नियामक संस्था FSSAI स्टँडर्ड ड्रिंकची व्याख्या 12.7 ml शुद्ध अल्कोहोल अशी करते. हे प्रमाण तेवढेच आहे: 12.7 x 0.789 = 10.0 ग्रॅम.
लेबलवरून हिशोब कसा करायचा
भारतातील अन्नविषयक नियमांनुसार लेबलवर अल्कोहोलचे प्रमाण दाखवावेच लागते: आकारमानानुसार टक्केवारी (ABV) म्हणून किंवा प्रूफ म्हणून. ABV म्हणजे त्या द्रवाचा किती भाग शुद्ध अल्कोहोल आहे ते. 42.8% अल्कोहोल असलेल्या 30 ml च्या पेगसाठी पायऱ्या अशा आहेत.
- पेयाचे ml मधील माप आणि दशांशात लिहिलेली टक्केवारी यांचा गुणाकार करा: 30 x 0.428 = 12.84 ml शुद्ध अल्कोहोल.
- आलेल्या उत्तराला 0.789 ने गुणा (1 ml शुद्ध अल्कोहोलचे वजन तेवढे ग्रॅम असते): 12.84 x 0.789 = 10.1 ग्रॅम.
- स्टँडर्ड ड्रिंक काढण्यासाठी ग्रॅमला 10 ने भागा: 10.1 / 10 म्हणजे सुमारे 1.
लेबलवर प्रूफ दिले असेल, तर टक्केवारी काढण्यासाठी त्याला 1.75131 ने भागा. त्यानुसार 75 प्रूफ म्हणजे 42.8%.
भारतातील नेहमीच्या पेयांचा हिशोब
या उदाहरणांत दिल्ली, राजस्थान आणि गोव्यातील एका अभ्यासात नोंदवलेली अल्कोहोलची टक्केवारी वापरली आहे. हा अभ्यास 2008 मध्ये प्रसिद्ध झाला. भारतात बनलेल्या हार्ड ड्रिंकमध्ये (व्हिस्की, रम वगैरे) 42.8%, साध्या बिअरमध्ये 5% आणि स्ट्राँग बिअरमध्ये 8% अल्कोहोल होते. छोटा (स्मॉल) पेग 30 ml चा होता. पेगचे ठरलेले माप दिल्ली आणि राजस्थानात 40 ml, तर गोव्यात 60 ml होते. वाइनची ओळ फक्त उदाहरण म्हणून दिली आहे. भारतातील अन्नविषयक नियमांनुसार स्ट्राँग बिअरमध्ये 5% पेक्षा जास्त ते 8% पर्यंत अल्कोहोल असू शकते, म्हणून तुमच्या बाटलीवरचे लेबल तपासा. प्रत्येक ओळीत आधी ग्रॅम आणि मग स्टँडर्ड ड्रिंक दिले आहेत.
- हार्ड ड्रिंकचा छोटा पेग, 30 ml, 42.8%: 10.1 ग्रॅम, सुमारे 1.
- पेग, 40 ml, 42.8%: 13.5 ग्रॅम, सुमारे 1.4.
- पेग, 60 ml, 42.8%: 20.3 ग्रॅम, सुमारे 2.
- पटियाला पेग, 80 ml, 42.8%: 27.0 ग्रॅम, सुमारे 2.7.
- साधी बिअर, 330 ml ची बाटली, 5%: 13.0 ग्रॅम, सुमारे 1.3.
- साधी बिअर, 650 ml ची बाटली, 5%: 25.6 ग्रॅम, सुमारे 2.6.
- स्ट्राँग बिअर, 650 ml ची बाटली, 8%: 41.0 ग्रॅम, सुमारे 4.1.
- वाइन, 150 ml चा ग्लास, 12%: 14.2 ग्रॅम, सुमारे 1.4.
स्ट्राँग बिअरच्या 650 ml च्या एका बाटलीत सुमारे 4 छोट्या पेगइतके अल्कोहोल असते.
तुम्ही मोजलेला आकडा अनेकदा कमी का येतो
2012 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या संशोधनांच्या एका आढाव्यात असे दिसले की लोक सहसा 1 स्टँडर्ड ड्रिंकपेक्षा जास्त ओततात. त्यामुळे त्यांना वाटते त्यापेक्षा ते जास्त पितात. भारतातील त्या अभ्यासात दिल्लीतील 101 पैकी 85 जणांनी ग्लासवरची 60 ml ची पातळी हाच आपला नेहमीचा पेग असल्याचे दाखवले. तिथे पेगचे ठरलेले माप 40 ml होते.
- एकदा मोजून पाहा. तुम्ही नेहमी जेवढे ओतता तेवढे मापाच्या कपात ओतून पाहा.
- बाटलीवरून मोजा. बाटलीचे माप आणि त्यातली किती संपली ते लिहून ठेवा.
- त्याच दिवशी लिहून ठेवा. Recoverly प्रत्येक पेय ml मध्ये नोंदवते.
Recoverly च्या स्व-तपासणीतील AUDIT चा एक प्रश्न विचारतो की तुम्ही एकाच वेळी 6 किंवा त्याहून जास्त ड्रिंक किती वेळा घेता. 6 स्टँडर्ड ड्रिंक म्हणजे 60 ग्रॅम. म्हणजेच 30 ml चे 6 पेग, 60 ml चे 3 पेग, किंवा स्ट्राँग बिअरच्या 650 ml च्या सुमारे दीड बाटल्या. स्व-तपासणी ही प्राथमिक तपासणी आहे, निदान नाही.
कितीही कमी घेतले तरी धोका असतोच
मोजल्याने तुम्हाला सुरक्षित आकडा मिळत नाही. WHO सांगते की अल्कोहोल कोणत्याही स्वरूपात घेतले तरी ते धोक्याशिवाय नसते. कमी प्रमाणातही धोका असतो, आणि प्रमाण वाढेल तसा तो वाढतो. हानी होते ती अल्कोहोलमुळेच, पेयाच्या प्रकारामुळे नाही.
बहुतेक हानी जास्त पिण्यामुळे होते, मग ते एकाच वेळी असो किंवा दीर्घ काळ. कमी प्यायल्याने धोका कमी होतो. तुम्ही रोज जास्त पीत असाल, तर स्वतःहून अचानक पिणे थांबवू नका किंवा खूप कमीही करू नका. आधी डॉक्टरांशी बोला.
लेबल नसलेली दारू
घरी बनवलेल्या (हातभट्टीच्या) आणि बेकायदेशीरपणे विकल्या जाणाऱ्या दारूवर सहसा कमी नियंत्रण असते, त्यामुळे तिच्यात अल्कोहोल किती टक्के आहे याची खात्री देता येत नाही. भारतातील त्या अभ्यासात राजस्थानच्या ग्रामीण भागातील घरी गाळलेल्या दारूच्या तपासणीत सुमारे 43% ते 87% असे निकाल आले. WHO इशारा देते की अशा दारूत अल्कोहोलची टक्केवारी जास्त असू शकते आणि मिथेनॉलसारखी विषेही असू शकतात. मिथेनॉल हा अल्कोहोलचाच एक प्रकार आहे, पण तो खूपच जास्त विषारी असतो.
वासावरून किंवा चवीवरून मिथेनॉल आणि साधे अल्कोहोल यांतील फरक ओळखणे खूप कठीण असते. अगदी थोड्या प्रमाणातही मिथेनॉलमुळे अंधत्व येऊ शकते किंवा मृत्यू होऊ शकतो. भारताच्या राष्ट्रीय गुन्हे नोंद ब्युरोने (NCRB) 2022 मध्ये बेकायदेशीर किंवा बनावट (नकली) दारूमुळे 617 मृत्यू नोंदवले. कुठून आली ते माहीत नसलेली दारू टाळणे जास्त सुरक्षित आहे.
लेबल नसलेली दारू प्यायल्यानंतर कोणी आजारी पडल्यास
सुरुवातीला मळमळ, उलट्या, डोकेदुखी आणि चक्कर येणे ही लक्षणे दिसू शकतात. नंतर नजर धूसर होऊ शकते. लक्षणे प्यायल्यानंतर 2 ते 48 तासांनी सुरू होऊ शकतात, किंवा जास्त प्रमाणात प्यायले असल्यास त्याहून लवकर. वाट पाहू नका. 112 वर कॉल करा किंवा सर्वात जवळच्या हॉस्पिटलमध्ये जा.
तुमचा आकडा पाहून काळजी वाटत असेल तर
स्वतःहून अचानक पिणे थांबवू नका
तुम्ही रोज जास्त पीत असाल, तर अचानक थांबणे वैद्यकीयदृष्ट्या धोकादायक ठरू शकते. विथड्रॉलमुळे फेफरे (फिट) येऊ शकतात आणि डेलिरियम ट्रेमेन्स (delirium tremens) होऊ शकतो. ही एक गंभीर अवस्था आहे: व्यक्ती अचानक गोंधळून जाते, ताप येतो आणि प्रत्यक्षात नसलेल्या गोष्टी दिसू लागतात. पिणे थांबवण्यापूर्वी किंवा खूप कमी करण्यापूर्वी डॉक्टरांशी बोला. फेफरे आल्यास किंवा व्यक्ती खूप गोंधळून गेल्यास 112 वर कॉल करा.
तुम्ही लिहून ठेवलेली नोंद डॉक्टरांकडे घेऊन जा. समुपदेशकाशी मोफत बोलण्यासाठी Tele-MANAS ला 14416 किंवा 1-800-891-4416 वर कॉल करा. राष्ट्रीय व्यसनमुक्ती हेल्पलाइन 14446 हीसुद्धा टोल-फ्री आहे. कुटुंबीयही तिच्यावर कॉल करू शकतात.
आधार, वैद्यकीय सल्ला नाही
Recoverly तुम्हाला तुमच्या सवयींवर विचार करण्यास मदत करते — हे वैद्यकीय उपचार नाहीत. तुम्ही जास्त मद्यपान करत असाल, तर अचानक थांबणे धोकादायक ठरू शकते (विथड्रॉलमुळे फेफरे येऊ शकतात). मद्यपानात मोठा बदल करण्यापूर्वी कृपया डॉक्टरांशी बोला.
स्रोत
ही मार्गदर्शिका खालील सार्वजनिक आरोग्यविषयक पानांच्या आधारे लिहिली आहे. ती पाने इंग्रजीत आहेत.
- AUDIT: The Alcohol Use Disorders Identification Test. Guidelines for Use in Primary Care (second edition) · World Health Organization
- Alcohol (fact sheet, 28 June 2024) · World Health Organization
- No level of alcohol consumption is safe for our health · World Health Organization, Regional Office for Europe
- Alcohol, heavy episodic drinking (drinkers only) past 30 days · World Health Organization, Global Health Observatory
- 10 areas governments could work with to reduce the harmful use of alcohol · World Health Organization
- Epidemiological Alert: Methanol poisoning risk, 7 October 2025 · Pan American Health Organization / World Health Organization
- Alcohol and your health (flip chart) · World Health Organization, South-East Asia; developed by the WHO Collaborating Centre at the Centre for Community Medicine, AIIMS, New Delhi
- Food Safety and Standards (Alcoholic Beverages) Regulations, 2018 (compendium, Version IV, 27.08.2025) · Food Safety and Standards Authority of India (FSSAI), Government of India
- Accidental Deaths and Suicides in India 2022, Table 1.7 (All India) · National Crime Records Bureau, Ministry of Home Affairs, Government of India
- Not All Drinks Are Created Equal: Implications for Alcohol Assessment in India · Nayak MB, Kerr W, Greenfield TK, Pillai A. Alcohol and Alcoholism, 2008;43(6):713-718 (PubMed Central, US National Library of Medicine)
- Understanding standard drinks and drinking guidelines · Kerr WC, Stockwell T. Drug and Alcohol Review, 2012;31(2):200-205 (PubMed Central, US National Library of Medicine)
- Ethanol (compound summary, CID 702), Density section · PubChem, US National Library of Medicine, National Institutes of Health
- What Is A Standard Drink? · National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA), US National Institutes of Health
- Alcohol-use disorder · NHS
- Alcohol withdrawal · MedlinePlus, US National Library of Medicine
- National Mental Health Programme (Tele MANAS) · Directorate General of Health Services, Ministry of Health and Family Welfare, Government of India
- The Digital India: 11 Years of Transformation (explainer, 27 June 2026, naming the Tele MANAS numbers) · Press Information Bureau, Government of India
- Helpline directory · National Portal of India, Government of India
- National Action Plan for Drug Demand Reduction · Department of Social Justice and Empowerment, Government of India
संबंधित मार्गदर्शिका
खाजगीपणे नोंद ठेवा
Recoverly हे तुमची पेये नोंदवण्यासाठी, साप्ताहिक ध्येय ठरवण्यासाठी आणि तल्लफ पार करण्यासाठी एक मोफत, खाजगी साधन आहे.