घरातील व्यक्ती खूप दारू पीत असेल तर कशी मदत करावी?
दुसऱ्या व्यक्तीच्या दारू पिण्यावर तुमचे नियंत्रण नसते, पण तुमच्या आधाराने फरक पडू शकतो. कसे बोलावे, काय टाळावे आणि सर्वांना सुरक्षित कसे ठेवावे, ते इथे दिले आहे.
माहितीची शेवटची तपासणी: 11 ऑक्टोबर, 2026
ही मार्गदर्शिका इंग्रजीतून अनुवादित केली आहे. काही स्पष्ट नसल्यास इंग्रजी आवृत्ती प्रमाण मानावी. Read in English
थोडक्यात
- त्या व्यक्तीने दारू प्यायलेली नसताना बोला. त्यांच्या चुकांबद्दल नव्हे, तर तुम्हाला वाटणाऱ्या काळजीबद्दल बोला.
- अचानक दारू थांबवायला भाग पाडू नका. रोज खूप दारू पिणाऱ्या व्यक्तीने अचानक पिणे थांबवल्यास फेफरे (फिट) येऊ शकतात आणि ते जीवघेणे ठरू शकते. त्यांनी आधी डॉक्टरांशी बोलावे.
- डॉक्टरांकडे त्यांच्यासोबत जाण्याची तयारी दाखवा. एकापेक्षा जास्त वेळा बोलावे लागेल, हे धरून चाला.
- ती व्यक्ती उठवूनही जागी होत नसेल, फेफरे (फिट) आले असेल किंवा श्वास खूप मंद चालत असेल, तर ताबडतोब 112 वर कॉल करा.
- तुमची सुरक्षितता सर्वात महत्त्वाची आहे. घरात हिंसा होत असेल, तर 112 वर कॉल करा. महिला 181 किंवा 14490 वरही कॉल करू शकतात.
बोलण्यापूर्वी
तुम्हाला काळजी, थकवा, राग किंवा लाज वाटत असेल. तुमचे कुटुंब एकटे नाही. भारत सरकारच्या 2019 च्या एका सर्वेक्षण अहवालात असे आढळले की भारतात 5.7 कोटींहून जास्त लोकांना दारूच्या समस्येसाठी मदतीची गरज आहे.
त्यांच्या दारू पिण्यात तुमचा दोष नाही. तुम्ही त्यावर नियंत्रण ठेवू शकत नाही आणि मदत स्वीकारायला त्या व्यक्तीला भाग पाडू शकत नाही. पण तुमच्या आधाराने फरक पडू शकतो. दारूची गंभीर समस्या हा एक वैद्यकीय आजार आहे; ती त्या व्यक्तीने केलेली निवड नाही आणि स्वभावातला दोषही नाही.
बोलायला सुरुवात कशी करावी
- त्या व्यक्तीने दारू प्यायलेली नसेल, अशी शांत आणि एकांताची वेळ निवडा.
- स्वतःबद्दल बोला: "मला तुमच्या तब्येतीची काळजी वाटते."
- तुम्ही जे पाहिले आहे ते सांगा. मन दुखावणारे शिक्के मारू नका.
- त्यांना काय वाटते ते विचारा. मग ऐकून घ्या.
- शांत राहा. उपदेश करू नका, धमकी देऊ नका आणि विनवण्याही करू नका. त्यांना जाब विचारायला खूप नातेवाइकांना घेऊन येऊ नका.
एकदा बोलणे बऱ्याचदा पुरेसे नसते. त्या व्यक्तीने नकार दिला, तर त्यांना वेळ द्या आणि नंतर पुन्हा प्रयत्न करा.
काय करू नये
- त्यांनी दारू प्यायलेली असताना वाद घालू नका.
- त्यांच्या दारू पिण्याबद्दल खोटे बोलू नका आणि सबबीही सांगू नका.
- त्यांच्यासोबत दारू पिऊ नका.
अचानक दारू थांबवायला भाग पाडू नका
एखादी व्यक्ती रोज खूप दारू पीत असेल, तर त्या व्यक्तीचे शरीर दारूवर अवलंबून असू शकते. अशा वेळी अचानक पिणे थांबवल्यास विथड्रॉल होऊ शकतो. विथड्रॉल म्हणजे खूप दारू पिणाऱ्या व्यक्तीने पिणे थांबवल्यावर शरीराची होणारी प्रतिक्रिया. तीव्र विथड्रॉलमुळे फेफरे (फिट) येऊ शकतात आणि डेलिरियम ट्रेमेन्स (delirium tremens) होऊ शकतो, म्हणजे अचानक येणारी तीव्र गोंधळाची अवस्था. हे जीवघेणे ठरू शकते. म्हणून त्यांनी ताबडतोब पिणे थांबवावे, असा आग्रह धरू नका. त्यांनी आधी डॉक्टरांशी बोलावे, म्हणजे पिणे थांबवण्याचे नियोजन सुरक्षितपणे करता येईल.
डॉक्टरांकडे जाण्यासाठी प्रोत्साहन द्या
सुरुवात जनरल डॉक्टरांपासून करणे चांगले. त्या व्यक्तीसोबत जाण्याची तयारी दाखवा आणि किती दारू पितात हे प्रामाणिकपणे सांगायला त्यांना प्रोत्साहन द्या. डॉक्टर त्यांची तब्येत तपासू शकतात आणि दारू सुरक्षितपणे कशी कमी करायची किंवा थांबवायची, याचे नियोजन करू शकतात.
काही सरकारी हॉस्पिटल्समध्ये व्यसनमुक्ती उपचारांची सोय असते. तुम्ही राष्ट्रीय व्यसनमुक्ती हेल्पलाइनला 14446 वरही कॉल करू शकता. ती टोल-फ्री आहे. तिथे समुपदेशन मिळते आणि उपचारांसाठी योग्य ठिकाणी पाठवले जाते. कुटुंबातील सदस्यही कॉल करू शकतात.
ती व्यक्ती अजून तयार नसेल, तर एखादे छोटे पाऊल सोपे वाटू शकते. मोफत Recoverly ॲपमध्ये एक छोटी स्व-तपासणी आहे आणि ते डॉक्टरांसाठी सारांश तयार करू शकते. ॲप वापरण्यासाठी त्या व्यक्तीला साइन इन करावे लागते. ते धोक्याची पातळी दाखवते, निदान नाही.
बदल व्हायला वेळ लागतो. उपचारांना काही दिवस नव्हे, तर काही महिने लागण्याची शक्यता असते. मध्येच पुन्हा पिणे सुरू होणे, असे बऱ्याच जणांच्या बाबतीत घडते. ही तात्पुरती पीछेहाट आहे, अपयश नाही.
स्वतःची काळजी घ्या
खूप दारू पिणाऱ्या व्यक्तीच्या जवळ राहताना फार ताण येऊ शकतो. तुमचे स्वतःचे आरोग्य आणि तुमच्या कुटुंबाची सुरक्षितता सर्वात महत्त्वाची आहे. काय घडत आहे ते एखाद्या विश्वासू नातेवाइकाला किंवा मित्र-मैत्रिणीला सांगा.
तुमचे स्वतःचे मन उदास राहत असेल किंवा सतत काळजी वाटत असेल, तर तुम्हीही मदत मागा. Tele-MANAS ही सरकारची मोफत मानसिक आरोग्य समुपदेशन हेल्पलाइन आहे. 14416 किंवा 1-800-891-4416 वर कॉल करा.
तुम्ही कुटुंबीयांसाठी असलेल्या आधार गटाचाही विचार करू शकता. Al-Anon Family Groups हे गट त्यांचेच सदस्य चालवतात. ते दारूची समस्या असलेल्या व्यक्तीच्या नातेवाइकांसाठी आणि मित्र-मैत्रिणींसाठी असतात.
घरात हिंसा होत असेल तर
तुमची आणि तुमच्या मुलांची सुरक्षितता सर्वात महत्त्वाची आहे. तुम्ही धोक्यात असाल, तर 112 वर कॉल करा. महिला 181 या महिला हेल्पलाइनवरही कॉल करू शकतात. ती टोल-फ्री आहे आणि 24 तास सुरू असते. तुमच्या वतीने दुसरी व्यक्तीही कॉल करू शकते. ही हेल्पलाइन पश्चिम बंगालमध्ये चालत नाही, त्यामुळे तिथे 112 वर कॉल करा. राष्ट्रीय महिला आयोगाची हेल्पलाइन 14490 ही 18 वर्षांवरील महिलांसाठी 24 तास सुरू असते.
112 वर ताबडतोब कधी कॉल करावा
एकाच वेळी खूप जास्त दारू प्यायल्यास शरीरात विषबाधा होऊ शकते. खालीलपैकी कोणतेही एक लक्षण दिसले, तरी ताबडतोब 112 वर कॉल करा. सगळी लक्षणे दिसण्याची वाट पाहू नका. बेशुद्ध झालेली व्यक्ती अजूनही धोक्यात असते.
- त्यांना उठवले तरी ते जागे होत नाहीत, किंवा ते खूप गोंधळलेले आहेत.
- त्यांना फेफरे (फिट) आले आहे.
- त्यांचा श्वास मंद किंवा अनियमित आहे: एका मिनिटात 8 पेक्षा कमी श्वास, किंवा दोन श्वासांमध्ये 10 सेकंद किंवा त्याहून जास्त अंतर.
- त्यांची त्वचा फिकट, निळसर, थंड किंवा ओलसर झाली आहे.
मदत येईपर्यंत
त्या व्यक्तीजवळच थांबा. ते जागे असतील, तर त्यांना उठून बसायला मदत करा. ते बेशुद्ध असतील, तर त्यांना एका कुशीवर झोपवा, म्हणजे उलटी घशात अडकून त्यांचा श्वास कोंडणार नाही. त्यांचा श्वास चालू आहे ना, ते तपासा. त्यांना ऊबदार ठेवा. कॉफी, खायला काहीही किंवा आणखी दारू देऊ नका. त्यांना थंड पाण्याच्या शॉवरखाली नेऊ नका आणि उलटी करायला लावण्याचा प्रयत्न करू नका.
अचानक दारू थांबवल्यानंतरची धोक्याची लक्षणे
रोज खूप दारू पिणाऱ्या व्यक्तीने अचानक पिणे थांबवणे धोकादायक ठरू शकते, म्हणून त्या व्यक्तीने आधी डॉक्टरांशी बोलावे. पण कधी कधी एखादी व्यक्ती अचानक पिणे थांबवते. विथड्रॉलची लक्षणे बऱ्याचदा शेवटच्या वेळी दारू प्यायल्यानंतर 6 ते 12 तासांत सुरू होतात, पण काही दिवसांनंतरही सुरू होऊ शकतात. साधारण 24 ते 72 तासांच्या दरम्यान ती सहसा सर्वात तीव्र असतात. थरथर, घाम येणे, अस्वस्थता, मळमळ किंवा नीट झोप न लागणे असे दिसले, तर ताबडतोब डॉक्टरांशी संपर्क साधा.
त्या व्यक्तीमध्ये खालीलपैकी काहीही दिसले, तर ताबडतोब 112 वर कॉल करा किंवा सर्वात जवळच्या हॉस्पिटलमध्ये जा:
- फेफरे (फिट) येणे
- खूप गोंधळून जाणे, किंवा प्रत्यक्षात नसलेल्या गोष्टी दिसणे किंवा जाणवणे
- ताप येणे, खूप थरथर होणे किंवा हृदयाचे ठोके अनियमित पडणे
ते खूप दारू पीत होते आणि आता त्यांनी पिणे थांबवले आहे, हे हॉस्पिटलमधील कर्मचाऱ्यांना सांगा.
आधार, वैद्यकीय सल्ला नाही
Recoverly तुम्हाला तुमच्या सवयींवर विचार करण्यास मदत करते — हे वैद्यकीय उपचार नाहीत. तुम्ही जास्त मद्यपान करत असाल, तर अचानक थांबणे धोकादायक ठरू शकते (विथड्रॉलमुळे फेफरे येऊ शकतात). मद्यपानात मोठा बदल करण्यापूर्वी कृपया डॉक्टरांशी बोला.
स्रोत
ही मार्गदर्शिका खालील सार्वजनिक आरोग्यविषयक पानांच्या आधारे लिहिली आहे. ती पाने इंग्रजीत आहेत.
- Helping a loved one with a drinking problem · MedlinePlus, U.S. National Library of Medicine (NIH)
- Alcohol withdrawal · MedlinePlus, U.S. National Library of Medicine (NIH)
- Treatment for Alcohol Problems: Finding and Getting Help · National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA), U.S. NIH
- Starting the Conversation · NIAAA Alcohol Treatment Navigator, U.S. NIH
- Managing Expectations · NIAAA Alcohol Treatment Navigator, U.S. NIH
- Caretaker Support Resources · NIAAA Alcohol Treatment Navigator, U.S. NIH
- Understanding the Dangers of Alcohol Overdose · National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA), U.S. NIH
- Alcohol poisoning · NHS (UK National Health Service)
- Alcohol support · NHS (UK National Health Service)
- Alcohol (fact sheet) · World Health Organization
- National Action Plan for Drug Demand Reduction · Department of Social Justice and Empowerment, Government of India
- Year-End Review 2025: Overview of Schemes and Key Achievements of the Department of Social Justice and Empowerment · Press Information Bureau, Government of India
- The Digital India 11 Years of Transformation (explainer giving the Tele MANAS numbers) · Press Information Bureau, Government of India
- In a significant milestone achieved under the National Tele Mental Health Programme of India, the Tele-MANAS Helpline receives over 10 lakh calls since its launch in October 2022 · Press Information Bureau, Ministry of Health and Family Welfare, Government of India
- Women helpline 181 · Ministry of Women and Child Development, Government of India
- NCW Women Helpline (14490) · National Commission for Women, Government of India
- Other Helplines · National Commission for Women, Government of India
- Contact Us · National Commission for Women, Government of India
- Alcohol-use disorder · NHS (UK National Health Service)
संबंधित मार्गदर्शिका
खाजगीपणे नोंद ठेवा
Recoverly हे तुमची पेये नोंदवण्यासाठी, साप्ताहिक ध्येय ठरवण्यासाठी आणि तल्लफ पार करण्यासाठी एक मोफत, खाजगी साधन आहे.