છોડવાનો પ્રયત્ન કર્યા પછી મેં દારૂ પી લીધો. હવે મારે શું કરવું?
પીવાની આદત બદલતી વખતે ઘણા લોકો ફરી પી લે છે. એક ચૂકથી તમારી પ્રગતિ રદ થતી નથી. આજે શું કરવું, અને સલામતીની કઈ બે વાત જાણવી, તે અહીં છે.
હકીકતો છેલ્લે ચકાસાઈ: 11 ઑક્ટોબર, 2026
આ માર્ગદર્શિકા અંગ્રેજીમાંથી અનુવાદિત છે. જો કંઈ સ્પષ્ટ ન લાગે, તો અંગ્રેજી આવૃત્તિને આધાર ગણો. Read in English
ટૂંકમાં
- ચૂક થવી સામાન્ય છે. તેનાથી તમે કરેલી પ્રગતિ રદ થતી નથી.
- તમે પહેલાં જેટલું પીતા હતા તેટલું ફરી ન પીઓ. વિરામ પછી દારૂની અસર તમારા પર વધુ તીવ્ર થઈ શકે છે.
- આજે જ તમારા ભરોસાની એક વ્યક્તિને કહો, અને ચૂક કયા કારણે થઈ તે નોંધી લો.
- જો તમે ફરીથી રોજ વધુ પડતો દારૂ પી રહ્યા હો, તો અચાનક બંધ ન કરો. પહેલાં ડૉક્ટર સાથે વાત કરો.
- કટોકટી: 112 પર ફોન કરો. કોઈ પણ સમયે કાઉન્સેલર સાથે વાત કરવા: Tele-MANAS 14416.
ચૂક અને રિલેપ્સ એક નથી
તમે દારૂ બંધ કરવાનું કે ઓછો કરવાનું નક્કી કર્યું, અને પછી તમે પી લીધો. તમને અપરાધભાવ કે ડર લાગતો હોઈ શકે. એક ચૂકથી તમે જે કર્યું છે તે રદ થતું નથી.
ચૂક એટલે બંધ કરવાનું નક્કી કર્યા પછી તમે પહેલી વાર પીઓ, અથવા તમે નક્કી કરેલી મર્યાદા કરતાં વધુ પીઓ. સંશોધકો તેને લેપ્સ (lapse) કહે છે. રિલેપ્સ (relapse) એટલે પીવાનું ચાલુ રહે અને પહેલાંના સ્તરે પાછું પહોંચી જાય. ચૂક રિલેપ્સ તરફ લઈ જઈ શકે છે, પણ એવું થવું જરૂરી નથી.
ચૂક થવી સામાન્ય છે
NIMHANS, બેંગલુરુના સેન્ટર ફોર એડિક્શન મેડિસિનના લેખકોનો એક સમીક્ષા લેખ દારૂની સમસ્યા માટે સારવાર લીધેલા લોકોના આંકડા આપે છે. સારવાર પછીના પહેલા વર્ષમાં દર 10 માંથી 4 થી 8 લોકો ઓછામાં ઓછી એક વાર પીએ છે. દર 10 માંથી લગભગ 2 લોકો પીવાના પહેલાંના સ્તરે પાછા ફરે છે. એટલે જૂના સ્તરે પાછા ફરવા કરતાં ચૂક થવી વધુ સામાન્ય છે.
NIAAA (દારૂ પર સંશોધન કરતી અમેરિકાની સરકારી સંસ્થા) કહે છે કે દારૂની સમસ્યામાંથી બહાર આવતા લોકોને ઘણી વાર પીછેહઠ થાય છે. તે ફરી પીવાને નિષ્ફળતા નહીં, પણ ટૂંકા ગાળાની પીછેહઠ ગણાવે છે.
તમે જે દિવસો પીધા વગર કાઢ્યા તે હજી પણ ગણાય છે.
પોતાની સાથે કેવી રીતે વાત કરો છો તેનું ધ્યાન રાખો
ચૂક પછી વ્યક્તિને એવો વિચાર આવી શકે: મેં મારો નિયમ તોડ્યો, એટલે હવે અટકવાનું કોઈ કારણ નથી. NIAAA એ પ્રકાશિત કરેલી એક સમીક્ષા બે પ્રકારની પ્રતિક્રિયા વર્ણવે છે. જે લોકો ચૂકનો દોષ પોતાની અંગત ખામીને આપે છે, તેમને અપરાધભાવ થવાની શક્યતા વધુ હોય છે, અને અપરાધભાવ વધુ પીવા તરફ લઈ જઈ શકે છે. જે લોકો તેને એક એવી અઘરી પરિસ્થિતિ તરીકે જુએ છે જેને તેઓ હજી સંભાળી શક્યા નહોતા, તેઓ તેમાંથી શીખે તેવી શક્યતા વધુ હોય છે.
તમે કોઈ મિત્ર સાથે જેમ વાત કરો તેમ પોતાની સાથે વાત કરો. તેનાથી તમારી યોજના પર પાછા ફરવું સહેલું બની શકે છે.
આવતા એક દિવસમાં શું કરવું
- જો ચૂક એક જ વાર થઈ હોય, તો આજે વધુ ન પીઓ. જો તમે સલામત રીતે કરી શકો, તો જે જગ્યાએ કે જે લોકો સાથે તમે પીતા હતા ત્યાંથી નીકળી જાઓ. જો તમે ફરીથી રોજ વધુ પડતો દારૂ પી રહ્યા હો, અથવા રોજ વધુ પડતું પીવાનું હમણાં જ બંધ કર્યું હોય, તો પહેલાં નીચેની ચેતવણી વાંચો.
- આજે જ એક વ્યક્તિને કહો. એવી વ્યક્તિ પસંદ કરો જે તમને સાથ આપે અને તમારી ટીકા ન કરે. જો તમે કોઈ ડૉક્ટર કે કાઉન્સેલરને મળતા હો, તો બને તેટલો જલદી તેમનો સંપર્ક કરો.
- ચૂક કયા કારણે થઈ તે જુઓ. તમે ક્યાં હતા, તમારી સાથે કોણ હતું, અને તમને કેવું લાગતું હતું? ચૂક પહેલાં સામાન્ય રીતે આવતી બાબતો છે: તણાવ, ઝઘડો, બીજા લોકો તરફથી પીવાનું દબાણ, અગાઉ પીવા સાથે જોડાયેલી જગ્યાઓ, એકલતા, કંટાળો અને થાક.
- તમારી યોજનામાં એક વસ્તુ બદલો. તે પરિસ્થિતિથી દૂર રહો, અથવા પીવાને બદલે તમે શું કરશો તે અત્યારે જ નક્કી કરો. પછી બને તેટલો જલદી તમારી યોજના પર પાછા ફરો.
જો તમે Recoverly વાપરતા હો, તો જે પીધું તે પ્રામાણિકતાથી નોંધો અને તમને કેવું લાગતું હતું તે પણ લખો. પછી એપ તમને પેટર્ન બતાવી શકે છે. જ્યારે ફરી પીવાની તલપ આવે, ત્યારે "મને અત્યારે મુશ્કેલી થઈ રહી છે" બટન તમને ધીમા શ્વાસ લેવાનું માર્ગદર્શન આપે છે.
સલામતી: પ્રમાણ બાબતે સાવચેત રહો
તમારા જૂના પ્રમાણ પર પાછા ન જાઓ
ઇંગ્લેન્ડની એક NHS આલ્કોહોલ સેવા સલાહ આપે છે કે લગભગ એક મહિનો દારૂ વગર રહ્યા પછી, થોડો દારૂ પણ પહેલાં કરતાં વધુ તીવ્ર અને ઝડપી અસર કરી શકે છે. એટલે તમે પહેલાં જેટલું પીતા હતા તેટલું ફરી ન પીઓ. વધુ પડતો દારૂ શ્વાસ અને હૃદયને ધીમા પાડી શકે છે, અને વ્યક્તિનું મૃત્યુ થઈ શકે છે. જો દારૂ પીધેલી કોઈ વ્યક્તિ મૂંઝાયેલી હોય, જગાડવા છતાં જાગતી ન હોય, તેને આંચકી (ખેંચ) આવે, અથવા તે ખૂબ ધીમે શ્વાસ લેતી હોય કે બે શ્વાસ વચ્ચે લાંબો ગાળો રહેતો હોય, તો 112 પર ફોન કરો. બધાં લક્ષણો દેખાય તેની રાહ ન જુઓ. તે વ્યક્તિને એકલી ન છોડો. જો તે સૂતેલી કે બેભાન હોય, તો તેને એક પડખે ફેરવો, જેથી તેનો શ્વાસ રૂંધાય નહીં.
સલામતી: જો રોજ વધુ પડતું પીવાનું ફરી શરૂ થયું હોય
જાતે અચાનક બંધ ન કરો
જો તમે ફરીથી રોજ વધુ પડતો દારૂ પી રહ્યા હો, તો એકદમ બંધ કરી દેવું તબીબી રીતે જોખમી બની શકે છે. તમારા શરીરમાં વિથડ્રોઅલ થઈ શકે છે. વિથડ્રોઅલ એટલે એવાં લક્ષણો, જે વધુ પડતો અને નિયમિત દારૂ પીતી વ્યક્તિ અચાનક પીવાનું બંધ કરે ત્યારે શરૂ થઈ શકે છે. ગંભીર વિથડ્રોઅલથી આંચકી આવી શકે છે. તેનાથી ડેલિરિયમ ટ્રેમેન્સ (delirium tremens) પણ થઈ શકે છે, જેમાં અચાનક ગંભીર મૂંઝવણ થાય છે, તાવ આવે છે, અને જે નથી તેવી વસ્તુઓ દેખાય કે અનુભવાય છે. વિથડ્રોઅલ જીવલેણ બની શકે છે. બંધ કરતાં કે ઓછું કરતાં પહેલાં ડૉક્ટર સાથે વાત કરો.
જો દારૂ વગર થોડા કલાક પછી તમને ધ્રુજારી આવે, પરસેવો વળે, ઊબકા આવે કે ખૂબ ગભરામણ થાય, તો જલદી ડૉક્ટરને જણાવો. આ વિથડ્રોઅલનાં લક્ષણો હોઈ શકે છે. જે લોકોને વિથડ્રોઅલ ઘણી વાર થઈ ચૂક્યું હોય, તેમનામાં તે વધુ ગંભીર હોઈ શકે છે. જો આંચકી આવે, તાવ આવે, ગંભીર મૂંઝવણ થાય, કે જે નથી તેવી વસ્તુઓ દેખાય, તો હોસ્પિટલમાં જાઓ અથવા 112 પર ફોન કરો.
ભારતમાં તમે કોને ફોન કરી શકો
- જીવનું જોખમ, જેમ કે આંચકી, જગાડવા છતાં ન જાગતી વ્યક્તિ, કે પોતાને નુકસાન પહોંચાડવું: 112 પર ફોન કરો.
- જો તમને નિરાશા લાગે કે કોઈની સાથે વાત કરવાની જરૂર હોય: Tele-MANAS ને 14416 અથવા 1-800-891-4416 પર ફોન કરો. ફોન મફત છે, કોઈ પણ સમયે.
- કાઉન્સેલિંગ અને રેફરલ માટે: રાષ્ટ્રીય વ્યસનમુક્તિ હેલ્પલાઇનને 14446 પર ફોન કરો. ફોન મફત છે.
NIAAA એવા સંશોધનની વાત કરે છે જે બતાવે છે કે વધુ પડતો દારૂ પીતા મોટા ભાગના લોકો પોતાનું પીવાનું ઘણું ઓછું કરી શકે છે અથવા બંધ કરી શકે છે. તમે કરેલો ફેરફાર સાચો છે, અને તમે તેને ચાલુ રાખી શકો છો.
સહારો, તબીબી સલાહ નહીં
Recoverly તમને તમારી આદતો પર વિચાર કરવામાં મદદ કરે છે — આ તબીબી સારવાર નથી. જો તમે વધુ પડતો દારૂ પીતા હો, તો અચાનક બંધ કરવું જોખમી બની શકે છે (વિથડ્રોઅલથી આંચકી આવી શકે છે). તમે કેટલું પીઓ છો તેમાં મોટો ફેરફાર કરતાં પહેલાં કૃપા કરીને ડૉક્ટરની સલાહ લો.
સ્રોતો
આ માર્ગદર્શિકા નીચેનાં જાહેર આરોગ્યનાં પાનાં પરથી લખાઈ છે. તે પાનાં અંગ્રેજીમાં છે.
- Treatment for Alcohol Problems: Finding and Getting Help · National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA), US National Institutes of Health
- Support Strategies for Quitting · NIAAA Rethinking Drinking, US National Institutes of Health
- Tips to Try · NIAAA Rethinking Drinking, US National Institutes of Health
- Social support from friends and family · NIAAA Rethinking Drinking, US National Institutes of Health
- Should You Cut Down or Quit? · NIAAA Rethinking Drinking, US National Institutes of Health
- Relapse prevention (Menon J, Kandasamy A. Indian Journal of Psychiatry 2018;60(Suppl 4):S473-S478) · Indian Journal of Psychiatry; authors at the Centre for Addiction Medicine, NIMHANS, Bengaluru (PubMed Central)
- Relapse Prevention: An Overview of Marlatt's Cognitive-Behavioral Model (Larimer ME, Palmer RS, Marlatt GA. 1999;23(2):151-160) · Alcohol Research & Health, NIAAA (PubMed Central)
- Alcohol Dependence, Withdrawal, and Relapse (Becker HC. 2008;31(4):348-361) · Alcohol Research & Health, NIAAA (PubMed Central)
- Alcohol-use disorder · NHS (UK National Health Service)
- Alcohol withdrawal · MedlinePlus Medical Encyclopedia, US National Library of Medicine
- Understanding the Dangers of Alcohol Overdose · National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA), US National Institutes of Health
- Dry January and beyond · Pennine Care NHS Foundation Trust
- National Mental Health Programme · Directorate General of Health Services, Ministry of Health and Family Welfare, Government of India
- In a significant milestone achieved under the National Tele Mental Health Programme of India, the Tele-MANAS Helpline receives over 10 lakh calls since its launch in October 2022 · Press Information Bureau, Government of India (Ministry of Health and Family Welfare)
- Year-End Review 2025: Overview of Schemes and Key Achievements of the Department of Social Justice and Empowerment · Press Information Bureau, Government of India (Ministry of Social Justice and Empowerment)
- Helpline Directory · National Portal of India (india.gov.in), Government of India
સંબંધિત માર્ગદર્શિકાઓ
ખાનગી રીતે નોંધ રાખો
Recoverly એક મફત, ખાનગી સાધન છે — તમારાં પીણાં નોંધવા, સાપ્તાહિક લક્ષ્ય નક્કી કરવા અને તલપ પાર કરવા માટે.